Stres wpływa na funkcjonowanie mózgu na wielu poziomach – od sygnalizacji molekularnej po zachowanie – jednak neurony są tylko jednym z elementów reakcji organizmu na stres. Astrocyty i mikroglej, czyli dwie główne klasy komórek glejowych, pomagają regulować środowisko chemiczne, metaboliczne i immunologiczne, w którym funkcjonują obwody neuronalne. Ich reakcje mogą zatem wpływać na sposób, w jaki mózg przystosowuje się do krótkotrwałych wyzwań, a także na jego podatność na zaburzenia w warunkach długotrwałego stresu. To szersze spojrzenie na biologiczne mechanizmy stresu było tematem otwartego seminarium, które odbyło się 11 czerwca 2026 r. w Łukasiewicz – PORT i które poprowadziła dr Valentina Mosienko z University of Bristol.
Przez dziesięciolecia modele depresji i zaburzeń lękowych opierały się przede wszystkim na sygnalizacji neuronalnej i neuroprzekaźnikach. W swoich badaniach Mosienko analizuje, jak zmienia się podejście do regulacji emocji, gdy komórki nie-neuronalne uznaje się za aktywnych uczestników tego procesu. Astrocyty wspierają metabolizm neuronów, kształtują środowisko zewnątrzkomórkowe i pozostają w ścisłej relacji z synapsami, natomiast mikroglej stanowi populację rezydujących komórek odpornościowych ośrodkowego układu nerwowego i dynamicznie reaguje na zmiany stanu tkanki. Stres ostry i przewlekły może wpływać na strukturę, metabolizm i plastyczność komórek glejowych, co sprawia, że odgrywają one istotną rolę zarówno w procesach adaptacyjnych, jak i w nieprawidłowych reakcjach na stres.
Seminarium opierało się na wynikach badań in vivo i in vitro nad astrocytami i mikroglejem, prowadzonych na różnych etapach życia. Oba podejścia eksperymentalne pozwalają odpowiedzieć na inne pytania. Badania prowadzone na żywych organizmach pozwalają uwzględnić wzajemne oddziaływania między obwodami mózgowymi, hormonami, sygnałami immunologicznymi i zachowaniem, natomiast modele komórkowe umożliwiają analizę określonych szlaków molekularnych w kontrolowanych warunkach. Połączenie obu podejść może pomóc odróżnić reakcję komórkową związaną ze stresem od mechanizmu, który rzeczywiście przyczynia się do zmian w funkcjonowaniu mózgu.
Istotne jest również spojrzenie na wpływ stresu w perspektywie całego życia. Konsekwencje stresu zależą nie tylko od jego nasilenia i czasu trwania, ale również od momentu, w którym występuje, oraz od stanu biologicznego układu nerwowego w danym okresie. W ramach swojego obecnego programu badawczego Mosienko prowadzi badania nad stresem we wczesnym okresie życia i morfologią mikrogleju, a także projekty dotyczące mechanizmów związanych z astrocytami w depresji. Takie podejście przesuwa punkt ciężkości z prostego pytania – czy stres aktywuje określony typ komórek – na bardziej szczegółowe zagadnienie: jak komórki glejowe zmieniają swoją funkcję, metabolizm oraz wzajemne oddziaływania z innymi komórkami w zależności od warunków.
Drugim ważnym tematem seminarium było działanie leków przeciwdepresyjnych. Selektywne inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny (SSRI), takie jak fluoksetyna, zwiększają dostępność serotoniny, jednak ich działanie terapeutyczne nie może być wyjaśnione wyłącznie działaniem tego neuroprzekaźnika. Badania Mosienko i jej współpracowników wskazują na dodatkowe mechanizmy związane z komórkami glejowymi. W preprincie opublikowanym w 2026 r. przez zespół z University of Bristol wykazano, że fluoksetyna zwiększała sygnalizację cAMP w pierwotnych hodowlach astrocytów szczurzych poprzez szlak obejmujący sygnalizację purinergiczną oraz komunikację między astrocytami i mikroglejem. W abstrakcie przygotowanym przez Mosienko na konferencję UK Glia 2026 opisano również metabolizm astrocytów i uwalnianie mleczanu jako potencjalne elementy mechanizmu działania leków przeciwdepresyjnych. Wyniki te wpisują się w rozwijający się kierunek badań, ale pokazują, dlaczego w badaniach nad farmakologią depresji konieczne może być uwzględnienie złożonych, wielokomórkowych sieci mózgowych, a nie tylko neuronów.
Z perspektywy neuronauki translacyjnej takie szersze spojrzenie na poziom komórkowy może otworzyć nowe możliwości badawcze. Jeśli podatność na stres i odpowiedź na leczenie zależą częściowo od stanu astrocytów lub mikrogleju, ich aktywność może stanowić źródło nowych wskaźników eksperymentalnych, a potencjalnie również nowych celów terapeutycznych. Bardziej kompletny model komórkowy może również pomóc wyjaśnić, dlaczego lek, który szybko zmienia sygnalizację neuroprzekaźnikową, może wywoływać klinicznie istotne efekty dopiero po znacznie dłuższym czasie. Celem nie jest zastąpienie modeli neuronalnych, lecz uwzględnienie neuronów w szerszym środowisku komórkowym, które podtrzymuje i modyfikuje ich funkcjonowanie.
Seminarium połączyło zagadnienia biologii stresu, fizjologii komórek glejowych i psychofarmakologii, łącząc badania podstawowe z pytaniami dotyczącymi zrozumienia zaburzeń związanych ze stresem i doskonalenia metod ich leczenia. Otwarta formuła seminarium sprzyjała również wymianie wiedzy między naukowcami zajmującymi się różnymi aspektami badań – od mechanizmów molekularnych i modeli eksperymentalnych po zachowanie i rozwój terapii.